آمبولی: تعریف و انواع
آمبولی به وضعیتی اطلاق میشود که در آن یک ماده خارجی (آمبولوس) از یک نقطه بدن به گردش خون وارد شده و به نقطهای دیگر منتقل میشود، جایی که میتواند باعث انسداد یک یا چند رگ خونی شود. آمبولی میتواند در هر نقطه از بدن رخ دهد، اما معمولاً در ریهها (آمبولی ریوی)، مغز (آمبولی مغزی) و اندامهای انتهایی (آمبولی اندام) مشاهده میشود. آمبولوس میتواند شامل تکههایی از لخته خون، چربی، هوا، باکتری، یا سلولهای سرطانی باشد.
علتها و مکانیسم وقوع آمبولی
۱. لختههای خونی (ترومبوز)
شایعترین نوع آمبولی، آمبولی ناشی از لخته خون است. این لختهها معمولاً در وریدهای عمقی پاها شکل میگیرند، که به این حالت ترومبوز ورید عمقی (DVT) میگویند. وقتی این لختهها جدا شده و به سمت ریهها حرکت میکنند، ممکن است باعث آمبولی ریوی شوند.
علل تشکیل لختههای خونی شامل موارد زیر است:
- عدم تحرک طولانیمدت: بیحرکتی برای مدت طولانی (مانند پس از جراحی یا در طول سفرهای طولانی) باعث کاهش جریان خون در رگها و افزایش احتمال تشکیل لخته میشود.
- اختلالات انعقاد خون: برخی از افراد دارای شرایط ژنتیکی هستند که باعث افزایش تمایل بدن به تشکیل لخته میشود.
- آسیب به رگهای خونی: صدمات یا جراحیها میتوانند دیوارههای رگها را آسیب زده و منجر به تشکیل لخته شوند.
۲. چربی (آمبولی چربی)
آمبولی چربی معمولاً پس از آسیب شدید به استخوانهای بلند (مانند استخوان ران) رخ میدهد. هنگامی که این استخوانها شکسته میشوند، ممکن است قطرات چربی از مغز استخوان آزاد شده و وارد جریان خون شوند. این قطرات چربی میتوانند به ریهها یا سایر اندامها منتقل شده و موجب انسداد عروق شوند.
۳. هوا (آمبولی هوا)
آمبولی هوا هنگامی رخ میدهد که حبابهای هوا وارد جریان خون شوند. این وضعیت میتواند در طی جراحی، تزریقات غیر صحیح، یا غواصیهای عمیق (به دلیل کاهش ناگهانی فشار) رخ دهد. اگر مقدار هوای وارد شده به رگها زیاد باشد، ممکن است باعث انسداد عروق و بروز مشکلات جدی شود.
۴. آمبولی ناشی از باکتری یا تومور
در موارد نادر، آمبولی میتواند ناشی از عفونتهای باکتریایی (آمبولی سپتیک) یا سلولهای سرطانی (آمبولی تومور) باشد. در این موارد، باکتریها یا سلولهای سرطانی میتوانند از نقطه اولیه عفونت یا تومور جدا شده و به نقاط دیگر بدن منتقل شوند، و عروق خونی را مسدود کنند.
علائم و عوارض آمبولی
علائم آمبولی بستگی به محل وقوع آن دارد:
- آمبولی ریوی: شامل درد قفسه سینه، تنگی نفس، ضربان قلب سریع، سرفه همراه با خون.
- آمبولی مغزی: ممکن است باعث سکته مغزی شود که علائم آن شامل ضعف یا فلج ناگهانی در یک طرف بدن، گیجی، مشکل در تکلم یا بینایی، و سردرد شدید است.
- آمبولی اندام: میتواند باعث درد ناگهانی، سردی، تغییر رنگ پوست، و از دست دادن عملکرد اندام شود.
درمان و پیشگیری
درمان آمبولی بستگی به نوع و محل آن دارد:
- آنتیکوآگولانتها (رقیقکنندههای خون): داروهایی که مانع تشکیل لختههای جدید میشوند و به بدن کمک میکنند تا لختههای موجود را تجزیه کند.
- ترومبولیتیکها (داروهای حلکننده لخته): این داروها مستقیماً لختههای خون را تجزیه میکنند و معمولاً در موارد شدید استفاده میشوند.
- جراحی: در برخی موارد، برای برداشتن آمبولوس یا تعمیر رگهای آسیبدیده، جراحی نیاز است.
پیشگیری
برای جلوگیری از آمبولی، بهویژه در افرادی که در معرض خطر هستند، میتوان اقدامات زیر را انجام داد:
- تحرک: پس از جراحی یا در طول سفرهای طولانی، باید به طور منظم حرکت کرد و پاها را ورزش داد.
- استفاده از داروهای رقیقکننده خون: این داروها برای افرادی که در معرض خطر بالای لختهسازی هستند، تجویز میشوند.
- جورابهای فشاری: این جورابها میتوانند با افزایش فشار بر پاها، از تشکیل لخته جلوگیری کنند.
نتیجهگیری
آمبولی یک وضعیت پزشکی جدی است که میتواند زندگی فرد را تهدید کند. آگاهی از علل و عوامل خطرزا، و همچنین اقدامات پیشگیرانه و درمانهای مناسب، میتواند به طور قابلتوجهی خطر و عوارض این وضعیت را کاهش دهد. اگرچه برخی از انواع آمبولی نادر هستند، اما لختههای خونی که منجر به آمبولی ریوی یا مغزی میشوند، نسبتاً شایعتر بوده و نیاز به توجه فوری دارند.
